Chlebowski Bronisław (1846–1918), krytyk i historyk literatury, redaktor »Słownika geograficznego«, ur. 10 XI w Warszawie jako syn dra Jana († 1864) i Laury z Łaszewskich († 1871). Kształcił się w gimnazjum realnym, które 1862 r. przekształcono na klasyczne. W r. 1863 poszedł do powstania z partią rzemieślników, wątłe jednak zdrowie nie wytrzymało trudów powstańczych: po paru tygodniach się rozchorował i zostawiony przez partię na probostwie, musiał wracać. Zdawszy egzamin do Szkoły Przygotowawczej, ukończył ją (1864), po czym kształcił się na wydziale filol.-hist. Szkoły Głównej (1864–8). Jako student otrzymał (1866) nagrodę konkursową z funduszu ks. Adama Jakubowskiego za rozprawę O życiu i pismach Samuela ze Skrzypny Twardowskiego. W r. 1869 uzyskał stopień magistra nauk histor. na podstawie egzaminów i rozprawy Rozbiór Monumentum Ostroroga. W czasie studiów korzystał ze stypendium na przygotowanie się do stanowiska nauczycielskiego w istniejących podówczas w Królestwie kongresowym gimnazjach polskich; rozpoczęte przekształcanie szkół publicznych na rosyjskie przekreśliło te plany i zwróciło jego działalność ku nauczaniu historii literatury polskiej w prywatnych zakładach naukowych w Warszawie oraz ku pracy pisarskiej. Drukował rozprawy i artykuły w »Tygodniku Ilustr.«, »Wieku«, »Bluszczu«, »Ateneum«, »Przegl. Pedag.«, »Życiu« (warszawskim), »Niwie«, później w »Przeglądzie Hist.«, »Pamiętniku Lit.«, »Ognisku«, »Przeglądzie Narodowym« i in.; był współpracownikiem »Encyklopedii Wychowawczej«, »Biblioteki Dzieł Wyborowych«, »Encyklopedii Powszechnej« Orgelbranda, »Poradnika dla samouków«. Naczelną dziedziną jego studiów była literatura polska, poruszał jednak nieraz i ogólniejsze zagadnienia dziejów kultury narodowej. W badaniach literackich wyznaczał sobie dwa główne cele: pierwszym było odtwarzanie i rozjaśnianie życia wewnętrznego pisarzy; drugim – określanie związku ich utworów z różnorakimi czynnikami życia narodowego: politycznymi, społecznymi, kulturalnymi i terytorialnymi. Dążenie do realizacji pierwszego celu uczyniło go krytykiem-psychologiem, często nazbyt skwapliwym we wnioskowaniu o życiu autorów na podstawie czysto literackiego materiału ich dzieł, wspomagającym się pomysłowymi, ale nie zawsze dostatecznie umotywowanymi hipotezami. Dążeniu do osiągnięcia celu drugiego zawdzięczają prace Ch-go swoje rozległe perspektywy historyczne i szerokie zawsze tło środowiskowe. Pisma antropogeografów ze szkoły Rittera i filozofia sztuki Taine’a wyrobiły w nim przekonanie o szczególnym znaczeniu warunków lokalnych. Zapatrywania swoje przedstawił w programowym referacie: Znaczenie różnic terytorialnych, etnograficznych i związanej z nimi odrębności ekonomiczno-społecznych, politycznych i umysłowych stosunków dla naukowego badania dziejów liter. pols. na Zjeździe hist.-liter. im. Kochanowskiego w Krakowie w r. 1884. Zainteresowania te powiodły go do badań w zakresie geografii historycznej.
Od chwili rozpoczęcia (1879) wydawnictwa »Słownika geograficznego Królestwa polskiego i krajów przyległych« (taki tytuł był konieczny ze względu na rosyjską cenzurę) był Ch. jednym z jego współredaktorów (wespół z Filipem Sulimierskim i Wł. Walewskim), od śmierci zaś Sulimierskiego (1885) redaktorem naczelnym, dopóki w r. 1902 nie doprowadził tej pomnikowej publikacji do chlubnego końca, wydając jej tom XV. »Na razie, stosując się do rozmiarów całości, dawał tylko zarysy historyczne, streszczane ze »Starożytnej Polski« lub z »Wielkiej Encyklopedii Orgelbranda«, od połowy zaś tomu VI zaczął pomieszczać bardziej wyczerpujące i na źródłach oparte opracowania geograficzno-historyczne… Ogółem w każdym tomie Słownika dostarcza(ł) około 20 arkuszy druku« (Chmielowski). Od tej pory zwrócił Ch. swoją energię pisarską znowu głównie ku zagadnieniom historyczno-literackim (acz ogłosił jeszcze w r. 1911 Warszawę za książąt mazowieckich, a w r. 1917 popularny Rozwój kultury polskiej w treściwym zarysie przedstawiony). Pobudki czerpał w wielkiej mierze z potrzeb redakcyjnych miesięcznika »Książka«, w którym współpracował od początku jego istnienia (1901), później zaś z planu wydawnictwa Wiek XIX: sto lat myśli polskiej, do którego redakcji należał od jego tomu II (1907). Inicjatywa wydawnictw encyklopedycznych dała mu sposobność wypowiedzenia się o większych okresach literatury: do zbiorowych »Dziejów literatury pięknej w Polsce«, wyd. w ramach »Encyklopedii Polskiej« przez Akademię Umiejętności (1917), opracował Poezję polską w w. XVI oraz Poezję polską po r. 1863; dla wydawanej przez J. Jagića w Petersburgu »Encyklopedii filologii słowiańskiej« napisał najobszerniejsze w ogóle swoje dzieło: Literatura polska 1795–1905 jako główny wyraz życia narodu po utracie niepodległości (wskutek wojny i przewrotu w Rosji ogłoszone w Polsce jako książka osobna 1923 r.). W r. 1912 sporządził też Ch. zbiorowe 4-tomowe wydanie Pism, w którym zebrał większą część dawniejszego swego dorobku historyczno-literackiego i krytycznego. Charakter swoich prac określił tu w przedmowie, powiadając, że »z zadaniami historyka literatury i krytyka« starał się w nich zawsze zespalać »stanowisko nauczyciela-pośrednika«. Warunki takiego właśnie połączenia wymagały; one też zadecydowały o rozmiarach prac, które trzeba było przystosowywać »do ram i wymagań czasopism, dla których były przeznaczone«. Nie było prawie okresu piśmiennictwa polskiego, którego by Ch. nie dotknął; najwięcej wszelako uwagi badawczej poświęcił literaturze XVI, XVII i XIX w. Wyróżniają się zwłaszcza: Jan Kochanowski w świetle własnych utworów (1884), rzecz niezwykłego polotu, choć dosyć fantazyjna, rozprawa o J. Chr. Pasku z jego charakterystyką (1879), bystre studium o wpływie »Jerozolimy« Tassa w przekładzie Piotra Kochanowskiego na poezję polską spółczesną i późniejszą (1890), wreszcie wysoce subtelny i wnikliwy życiorys Krasińskiego (1909). Rzeczą dla Ch-go znamienną jest, że jeden z pierwszych poznał się on na wartościach labiryntowej twórczości Stan. Brzozowskiego i zajął się ich uwydatnieniem.
Ch. miał powierzchowność nader charakterystyczną: bardzo szczupły, o rysach ascetycznych a pełnych dobroci. »Zachwytem wobec dzieł sztuki, rozjaśniały się niejednokrotnie pogodne, chociaż zmęczone i jakby nieśmiałe oczy wśród twarzy, która uwieńczona obfitą jeszcze białością włosów, tym szczuplejszą się wydawała i przejrzystszą« (Kleiner). Miał zwyczaj chodzić z rękoma w tył założonymi i tak go się widywało, suwającego się tuż pod domami, bo cierpiał na agorafobię. Osobiste jego życie po krótkotrwałym małżeństwie z Marią z Zielonków (1882), zakończonym rozejściem się z żoną, było samotne. Ch. należał do założycieli Tow. Naukowego Warsz. (1907) i od pierwszego roku jego istnienia był w nim przewodniczącym Wydziału I (językozn. i literatury). W r. 1914 Tow. nadało mu godność członka honorowego, a w r. 1917 obrało go prezesem. W r. 1914 został powołany na członka-korespondenta Akademii Umiejętności. Od r. 1909 wykładał historię literatury pol. w Tow. Kursów Nauk. w Warszawie (późniejszej Wolnej Wszechnicy). W r. 1916 powołał go na katedrę odradzający się Uniwersytet Warszawski (wstępny wykład na temat stosunku do przeszłości odbył się 9 X 1916). Zmarł Ch. 28 III 1918.
Znakomity wizerunek Ch-go w St. Lentza zbiorowym portrecie (ol.) założycieli Tow. Nauk. Warsz. (w zbiorach Tow.); wizerunek z fotografii przy I tomie Pism.
Dokumenty i rękopisy w Gabinecie filologicznym Tow. Nauk. Warszaw.; akta osobiste w wydz. personalnym Uniw. J. P.; curriculum vitae z okresu Szkoły Głów. i notatka o epizodzie powstańczym, spisana przez Z. Chlebowską (siostrę), w zbiorach Stefana Dembego; Chmielowski P. w W. Enc. Il. (1893); Szkoła Główna Warsz. (Fontes et Commentationes), Kr. 1900, I; księgi pam. zjazdów b. wychow. b. Szk. Gł. w 40. (1905) i w 50. rocznicę jej założenia (1914); Korbut, 2. w., IV 31; Borowy W., Kamienne rękawiczki, W. 1932; Kleiner J., Sztychy, Lw. 1925.
Wacław Borowy